Το
εξωκλήσι του Αγίου Δημητρίου στα Σέρβια
βρίσκεται στη θέση Νταμπάχανα στη ανατολικό άκρο της πόλης στην πλαγιά του βουνού.
Στη θέση του υπήρχε τζαμί με μιναρέ ,
βρύση και κοντά οθωμανικό νεκροταφείο.
Βρίσκονταν στην πλευρά που κατοικούσαν
οι φτωχοί μουσουλμάνοι της πόλης πριν
το 1912. Το τζαμί αυτό όπως και όλα τα τζάμια καταστράφηκαν μετά
το 1924 με την ανταλλαγή των πληθυσμών.
Οι μιναρέδες λίγο αργότερα με εντολή
του Μητροπολίτη Σερβίων και Κοζάνης
Ιωακείμ.
Πως
κτίστηκε η εκκλησία.
Όπως
περιγράφει ο Αθανάσιος Γκουτζίκας στα
Σερβιώτικα Νέα Σεπ.-Οκτ 1982.
Η Σερβιώτισσα μακαρίτισσα Αριστέα Φιλιπποπουλίτου
, επανειλημμένα έβλεπε στον ύπνο της
ότι η εικόνα του Αγίου Δημητρίου ήταν
θαμένη στα θεμέλια του κατεστραμμένου
τζαμιού. Ανέφερε το όραμα της στον τότε ιερέα παπα-Γεώργη Ιακωβίδη. Στην αρχή δεν δόθηκε και τόση
σημασία. Επειδή όμως, το όραμα επαναλήφθηκε
, αποφασίστηκε να ανασκάψουν το μέρος
εκείνο και ,ω του θαύματος, βρέθηκε
πράγματι η εικόνα του Αγίου. Ετσι χτίστηκε
εκεί, στο ίδιο μέρος ο Ναός του Αγίου
Δημητρίου.
Η
λέξη Νταμπάχανα είναι τουρκική και
σημαίνει βυρσοδεψία δηλαδή εργαστήρια
επεξεργασίας δερμάτων.
Το
εκκλησάκι ανήκει στην ενορία του Αγίου
Γεωργίου και εορτάζει στις 26 Οκτωβρίου
G
M
T
Y
Η λειτουργία ομιλίας περιορίζεται σε 200 χαρακτήρες
Παρακάτω παραθέτουμε σύνοψη από ένα βιβλίο για τη φορολογία στο Βυζάντιο. Διαπιστώνουμε ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία διατήρησε τον τρόπο φορολογίας του Βυζαντινού κράτους.
Αν και οι φόροι στο εμπόριο δημιουργούσαν σημαντικά κεφάλαια για το αυτοκρατορικό ταμείο, στην πραγματικότητα δεν αποτελούσαν μεγάλο μέρος των εσόδων του κράτους. Η Judith Herrin λέει ότι «τα έσοδα από το εμπόριο αποτελούσαν μόνο ένα μικρό ποσοστό του συνολικού προϋπολογισμού του βυζαντινού κράτους, το οποίο απέφερε πολύ μεγαλύτερο εισόδημα από τους φόρους στη γη και στα πρόσωπα». Η «ελίτ» εξαιρετικά πλούσια τάξη επένδυσε τα χρήματά της σε μεγάλα μεγάλα κτήματα, «οι συγκλητικές τάξεις δεν ασχολούνταν με το εμπόριο. Πίστευαν, με τον παραδοσιακό σνομπισμό, ότι η υψηλότερη κοινωνική θέση, που χαρακτηριζόταν από την ιδιοκτησία των κτημάτων και τη θέση του δικαστηρίου τους ξεχώριζε».
Οι Βυζαντινοί έβλεπαν τη φορολόγηση της γης και των ανθρώπων ως τον καλύτερο τρόπο συγκέντρωσης εσόδων. Η γη ερευνήθηκε από αξιωματούχους και η αναμενόμενη παραγωγικότητά της φορολογήθηκε. Οι άνθρωποι φορολογούνταν επίσης μέσω του κεφαλικού φόρου. Οι στρατιωτικές οικογένειες παρείχαν εξοπλισμένους θεματικούς στρατιώτες σε αντάλλαγμα για χαμηλότερους φόρους. Η ρωμαϊκή κυβέρνηση ασφάλισε ότι λάμβανε τα απαραίτητα εισοδήματά της με συστήματα όπως η κοινοτική υποχρέωση για φόρους, που αντισταθμίζουν τις ατομικές φορολογικές ελλείψεις. «Αν μια γυναίκα έχανε τον σύζυγό της και τους γιους της και δεν ήταν σε θέση να καλλιεργήσει τα οικογενειακά αγροτεμάχια, οι γείτονές της θα ενθαρρύνονταν να κάνουν τη δουλειά, να μοιραστούν τη σοδειά και να της δώσουν τη δυνατότητα να πληρώσει τους φόρους της». Οι αυτοκρατορικοί αξιωματούχοι έκαναν κατά καιρούς φοροαπαλλαγές, ακόμη και για ολόκληρες περιοχές που υπέστησαν επιδρομές ή καταστροφές για να ανακάμψουν για να κάνουν μελλοντικές πληρωμές.
Έχει
λεχθεί ότι για να σωθείς, πρέπει να δεχθείς το Χριστό για σωτήρα σου. Μα ποιος
χριστιανός δε δέχεται το Χριστό για Σωτήρα του; Αφού την ώρα του Βαπτίσματος
στην ερώτηση «Συνετάξω τω Χριστώ;» απάντησε «Συνεταξάμην». Αφού στις προσευχές
και στη λατρεία συνεχώς ομολογεί ότι ο Χριστός είναι ο Σωτήρας του κόσμου και
κατά συνέπεια και προσωπικός του Σωτήρας. Αυτά τα λόγια, δηλαδή για να σωθείς
πρέπει να δεχθείς το Χριστό για σωτήρα σου, και όχι μόνο, αρμόζουν σε όσους δεν
είναι χριστιανοί, δεν είναι βαπτισμένοι, και εφόσον βέβαια επιθυμούν διακαώς να
μάθουν τι πρέπει να κάνουν για να σωθούν. Αυτό συνέβη με τον δεσμοφύλακα στους
Φιλίππους ο οποίος, όταν ρώτησε τον Παύλο και τον Σίλα, «κύριοι, τι με δει
ποιείν ίνα σωθώ; οι δε είπον· πίστευσον επί τον Κύριον Ιησούν Χριστόν, και
σωθήση συ και ο οίκός σου... και εβαπτίσθη αυτός και οι αυτού πάντες παραχρήμα»
(Πρ. ιστ´,30-34).
Στους
πιστούς όμως, αν θέλει κανείς να τους βοηθήσει πνευματικά, μπορεί να τους λέει
με τον κατάλληλο βέβαια τρόπο, ότι πρέπει να εξομολογούνται τα παραπτώματά
τους, να παίρνουν άφεση αμαρτιών, να κοινωνούν με τη σύμφωνη γνώμη του
Πνευματικού τους, να αγωνίζονται τον καλό αγώνα της πίστεως, κ.ά. Αν όμως αυτά
κάποιος τα παρασιωπά ή, ακόμα χειρότερα, τα απορρίπτει, τότε βρίσκεται ο ίδιος
σε πλάνη και είναι ανάγκη να επιστρέψει «εκ πλάνης οδού αυτού» (Ιακ ε´,20).
Ιωάννης Χ. Δήμος πτχ. Θεολ. & Φιλοσ.
Πανεπιστημίου Αθηνών.
Τοπωνύμιο Άγιος Μηνάς στα Σέρβια εμφανίζεται
πρώτη φορά σε κατάστιχο κεφαλικού φόρου
το έτος 1677 με 7 εστίες, οι κάτοικοι είναι
συντηρητές καναλιών υδροδότησης και
περιοχή ανήκει στα βακούφια του Σουλεϊμάν
του Μεγαλοπρεπή. Το τοπωνύμιο αυτό
βρίσκεται, όπως και σήμερα , πλησίον
της πόλης των Σερβίων αν όχι μέσα στην
πόλη νοτίως της σημερινής πόλης.
Το
έτος 1689 σε κατάστιχο φόρου εμφανίζονται
στον Αγιο Μηνά 7 άτομα συντηρητές
καναλιών υπόχρεοι σε τακτικό κεφαλικό
φόρο. Υπάρχουν όμως και άλλοι κάτοικοι
πέρα από αυτούς καθώς δεν καταγράφεται
ως βακούφι αλλά ως χωριό.
Εμφανίζεται
ως τοπονύμιο με εκκλησία το 1677 για πρώτη
φορά με συντηρητές καναλιών μόνο και
μέσα σε 12 χρόνια δέχεται τα άτομα της
Καστανιάς που παραιτήθηκαν το 1689 από
συντηρητές και κατέβηκαν στην περιοχή
του Αγίου Μηνά προκειμένου να συντηρήσουν
τα κανάλια που υπήρχαν εκεί κοντά στην
Εκκλησία για να αποκτήσουν ξανά τα
προνόμια της φοροαπαλλαγής.
Η
Καστανιά το 1676 είχε 48 εστίες συντηρητών
ενώ το 1677 είχε 33 εστίες.
Το
1686 η Καστανιά είχε 33 εστίες συντηρητών
ενώ το 1689 έχει 24 άτομα συντηρητές
παραιτημένους από τα προνόμια.
Ταυτόχρονα
στα έτη μείωσης των συντηρητών της
Καστανιάς εμφανίζεται ο οικισμός Αγιος
Μηνάς πλησίον των Σερβίων με αυξητικούς ρυθμούς στον πληθυσμό του.
Ταυτόχρονα γεγονότα της εποχής συνδέονται
με το μοναστήρι των Αγίων Θεοδώρων στο
Κάστρο (γυναικείο) το οποίο ανήκε στο
Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης και το
Μετόχι τους στην Καστανία(ανδρικό;)
όπου το 1676 ο Πατριάρχης Διονύσιος
αποδίδει επιτίμια σε όσους τολμήσουν να σφετεριστούν το ακίνητα και κινητά
υποστατικά του μοναστηριού ακόμη και
σε αρχιερείς.
Το
έτος 1904 οι Σερβιώτες στέλνουν επιστολή
στη Μητρόπολη Σερβίων και Κοζάνης να
ζητήσει από το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης
να αρθεί το επιτίμιο που δόθηκε πριν
218 χρόνια δηλαδή το 1686 το οποίο οφείλεται
κατά παράδοση στη Μονή των Αγίων Θεοδώρων
και στην αδυναμία της, λόγω φτώχειας,
της απόδοσης του ετήσιου μισθώματος
από τη Μονή στο Πατριαρχείο το οποίο
μίσθωμα συμπεριλάμβανε και 13 σηρικά
(μεταξωτά ) επανωκαλυμμαύχια , ένα για
τον Οικουμενικό Πατριάρχη και τα υπόλοιπα
για τους 12 συνοδικούς. Δηλαδή ίσως το
πατριαρχείο τιμώρησε τους συντηρητές
για εκκλησιαστικά περιούσιακά θέματα,
χάθηκαν φορολογικά προνόμια και
αναγκάστηκαν να κατεβούνε στη χαμηλότερη
πλευρά του υδραγωγείου κοντά στα Σέρβια.
Επιτίμιο νέο μπορεί να μην υπήρχε αλλά
στη συλλογική συνείδηση των κατοίκων
των Σερβίων το 1904 μπορεί να υπήρχε
κάποια αρπαγή περιουσίας. Η Μητρόπολη
Σερβίων και Κοζάνης στο γράμμα προς το
Πατριαρχείο συνδύασε το επιτίμιο με
γεγονότα του έτους 1745 που μπορεί να αφορούσαν τη μεταφορά της εδρας της μητρόπολης από τα Σέρβια στην Κοζάνη. Τα μοναστήρια
των αγίων Θεοδώρων στο Κάστρο και το
μετόχι στην Καστανιά αναφέρει ο
Πατριάρχης Σωφρόνιος το 1795 “ερημώθηκαν
και αφανίσθηκαν”.
Όμως ήδη μετά το 1600 αυξάνουν οι Οθωμανικές
συνοικίες οι οποίες βρίσκονται εκτός
του κάστρου όπως και οι χριστιανικές
συνοικίες οι εντός του κάστρου μετά το
1650 αρχίζουν να κατεβαίνουν εκτός το
τειχών και να δημιουργούν νέα συνοικία,
το βαρόσι(που σημαίνει προάστιο) με
κέντρο την επισκοπή και τον καθεδρικό
ναό της Αγίας Κυριακής όπως βρίσκεται
σήμερα στην πόλη. Όλα αυτά δημιούργησαν
νέες ανάγκες για ύδρευση με ταυτόχρονη
δημιουργία νέου δικτύου μεταφορά υδάτων
εκτός της καστροπολιτείας. Για τις
ανάγκες του νέου αυτού δικτύου υδάτων
δημιουργήθηκε ο μαχαλάς της εκκλησίας
του Αγίου Μηνά.
Η
εκκλησία του αγίου Μηνά φαίνεται ότι
προϋπήρχε του 1700 αλλά σήμερα δεν υπάρχει
. Στη θέση της υπάρχει ένα προσκυνητάρι
το οποίο κατασκεύασε ο Δημήτριος Λεπίδας
αλλά πλέον της τριακονταετίας η
οικογένεια του Αναστάσιου Καρδάκου
κατασκεύασε ένα εκκλησάκι του Αγίου
Μηνά το οποίο ανήκει την ενορία της
Αγίας Κυριακής και εορτάζει κάθε χρόνο
στις 11 Νοεμβρίου.
Ο Άγιος Μηνά το προσκυνητάρι και ίσως ίχνη από τους αγωγούς ύδρευσης.
Πολλά από τα παραπάνω στηρίζονται σε υποθέσεις δικές
μας και ίσως να μην ανταποκρίνονται στην ιστορική πραγματικότητα εκτός
από τα αναγραφόμενο υλικό που χρησιμοποιήσαμε από τα βιβλία :
1. ΚΟΖΑΝΗ, 600 ΧΡΟΝΙΑ
ΙΣΤΟΡΙΑΣ του Δήμου Κοζάνης και την
Εισήγηση του Δημήτριου Κ Λαμπράκη.
2.
«Η επαρχία Σερβίων τον 16ο αιώνα μέσα
από οθωμανικές πηγές» (Γιώργος Σαλακίδης,
Κώστας Καμπουρίδης)
3. Συμβολή στην Ιστορία της Επαρχίας Σερβίων κατά την περίοδο 1350-1912 Αθανάσιου Γ. Τσαρμανίδη
Οι κάτοικοι της Καστανίας τον 16ο αιώνα
συντηρούν το υδραγωγείο και τα κανάλια
υδροδότησης των Σερβίων.
Το ίδιο
εξακολούθησαν να κάνουν το 17ο αιώνα.
Το
καθήκον αυτό τους ανατέθηκε από τον
Αγιάς Αγά στο 1500μΧ περίπου με αυτοκρατορική
διαταγή.
Οι κάτοικοι της Καστανιάς την εποχή
εκείνη μέσα από τα φορολογικά κατάστιχα
της εποχής του 16αι φέρεται να έχουν στα
χέρια τους αυτοκρατορικές διαταγές που
τους απάλλασσαν από κάποιους έκτακτους
φόρους γιατί είχαν αναλάβει με τον
εξοπλισμό τους να συντηρούν το υδραγωγείο
και τα κανάλια της υδροδότησης της πόλης
των Σερβίων.
Στο 1500 στα Σέρβια υπήρχαν 7 χριστιανικές
συνοικίες όλες εντός του Κάστρου και
καμία Οθωμανική. Υπήρχεκαι
στρατιωτική φρουρά εντός του Κάστρου. Επίσης στο Οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο του ΤΤ986(1598-1502) σημειώνονται 78 μουσουλμανικά νοικοκυριά εντός του κάστρου(σκόρπια χωρις να αποτελούν συνοικία).
Κοντά στο 1600 υπήρχαν 11 Χριστιανικές
συνοικίες οι περισσότερες εντός του Κάστρου και 7
Οθωμανικές εκτός. Αυτό σημαίνει ότι το
υδραγωγείο στο 1500 εξυπηρετούσε σε
ανάγκες ύδρευσης την Καστροπολιτεία.
Κατ επέκταση μπορούμε να πούμε πως το
υδραγωγείο ήταν Βυζαντινό και οι Οθωμανοί
απλώς το χρησιμοποιούσαν και το
συντηρούσαν με οικογένειες από την
Καστανιά. Η παροχή ύδατος από την κρήνη
του Αγιάς Αγά βοηθούσε στην σταθερότητα
και την ευμάρεια της πόλης σε συνδυασμό
με την φήμη του καθαρού αέρα από τους
βυζαντινούς χρόνους.
Οι βυζαντινοί δεν φημίζονταν ως προς την κατασκευή νέων υδραγωγείων αλλά όπου
υπήρχαν ρωμαϊκά τα συντηρούσαν χωρίς
βέβαια να υπάρχουν εξαιρέσεις όπως το
υδραγωγείο της Καβάλας. Το ίδιο κάνανε
και οι Οθωμανοί.
Συμπερασματικά τα
Σέρβια δέχονταν νερό από την περιοχή
της σημερινής Καστανιάς και μέσω
σκεπασμένων αγωγών- καναλιών συνήθως
πέτρινων που μπορεί να εμπεριέκλειναν
πήλινους αγωγούς και με τη βοήθεια
τοξοτών πέτρινων αψίδων -γεφυριών να
περνούσαν τα φαράγγια και μέσω των
τειχών να κατέληγαν στην πόλη και πάλι
μέσω αγωγών να κατέληγαν σε κρήνες και
στις δεξαμενές που βλέπουμε ως σήμερα
να υπάρχουν μέσα στο κάστρο. Μία από
αυτές είναι η δεξαμενή των Αγίων Θεοδώρων.
Σε συνδυασμό πάντα με τη συλλογή βρόχινου νερού.
Η κρήνη της δεξαμενής των Αγίων Θεοδώρων
Δείγματα αγωγών υδραγωγείου από άλλες περιοχές της Ελλάδας
Δεν θα ήταν περίεργο να υπήρχε μια τοξωτή
κατασκευή κοντά στον Άγιο Γεώργιο τον
Κρεμαστό, ίδια ή περίπου ίδια με το βυζαντινό
πέτρινο γεφύρι που υπάρχει σήμερα στο
δρόμο για το κάστρο, που να μετέφερε το νερό και από εκεί να
περνούσε μέσα στην πόλη.
Η βυζαντινή γέφυρα στο ίδιο ρέμα με του Αγίου Γεωργίου του Κρεμαστού πριν την επέμβαση.
Πάλι το Κάστρο μπορεί να δεχόταν νερό
νότια από την πλευρά της παλιά Λάβας,με ένα τοξωτό πέτρινο υδραγωγείο
να περνούσε στην Ακρόπολη και από εκεί
στον υπόλοιπη πόλη.
Αν οι πηγές βρισκόταν πολύ ψηλά στην περιοχή του οικισμού Καστανιά, επίσης οι αγωγοί να ήταν κλειστοί και σφραγισμένοι, με ένα σύστημα ανάστροφου σιφονιού πάλι θα μπορούσαν να περάσουν το εμπόδιο του ρέματος του Αγιώργη Κρεμαστού χωρίς γέφυρα ώστε να υπάρχει ανύψωση του νερού μέχρι και την ακρόπολη σύμφωνα με το σχήμα. Σε κάποια σημεία η πόλη μπορεί να υδροδοτούνταν με πηγάδια από τους αγωγούς του υδραγωγείο όπως φαίνεται στο παρακάτω σχήμα του ανάστροφου σιφονιού.
O Αθανάσιος Γκουτζίκας στα
Σερβιώτικα Νέα Σεπ.-Οκτ 1982. πάντως βεβαιώνει ότι τα νερά, μέχρι και την απελευθέρωση,δηλαδή όλες τις βρύσες της πόλης των Σερβίων , οι οποίες ήταν τότε εκτός οικιών σε δρόμους και σε πλατείες, τις κατείχαν οι Οθωμανοί. Τις χρησιμοποιούσαν και για τις ανάγκες της θρησκείας τους που τους επέβαλε να πλένουν τα πόδια τους τα αυτιά τους και το πρόσωπό τους πριν μπούνε σε Τζαμί. Ελάχιστες ήταν οι βρίσες που είχαν οι Έλληνες που υπέφεραν από έλλειψη νερού και το προμηθευόταν από πηγές έξω από την πόλη.
Να επιστρέψουμε στην Καστανιά. Οι
οικογένειες που ασχολούνταν με την
συντήρηση απαλλάσσονταν από έκτακτους
φόρους αλλά κατά διαστήματα και από
τακτικούς. Για την υπηρεσία που πρόσφεραν
ο οικισμός εγγράφεται στην κατηγορία
“φυλακών δερβενίου” αλλά εγγράφονται
στους φορολογικούς καταλόγους ως
συντηρητές καναλιών.
Οι φορολογικοί κατάλογοι γράφουν ονόματα
και αριθμό ατόμων ή εστιών που ασχολούνται
με τη συντήρηση και την επισκευή. Το
1689 όμως 24 άτομα παραιτούνται από τα
καθήκοντα αυτά και έτσι χάνουν τα
φορολογικά τους προνόμια. Ως αντάλλαγμα
, για να απαλλαγούν από τους φόρους,
ανέλαβαν την επισκευή των καναλιών
έως την εκκλησία στη θέση Μακρονόζ που
βρίσκεται επάνω στα κανάλια και τελικά
απαλλάσσονται από φόρους. Αυτή η εκκλησία
όμως είναι η εκκλησία του Αγίου Μηνά
κοντά στο Κάστρο.
Πολλά από τα παραπάνω στηρίζονται σε υποθέσεις δικές μας μόνο ως προς το πως εξυπηρετούνταν η Καστροπολιτεία από το υδραγωγείο σύμφωνα με το αναγραφόμενο υλικό που χρησιμοποιήσαμε από τα βιβλία :
1. ΚΟΖΑΝΗ, 600 ΧΡΟΝΙΑ
ΙΣΤΟΡΙΑΣ του Δήμου Κοζάνης και την
Εισήγηση του Δημήτριου Κ Λαμπράκη.
2.
«Η επαρχία Σερβίων τον 16ο αιώνα μέσα
από οθωμανικές πηγές» (Γιώργος Σαλακίδης,
Κώστας Καμπουρίδης)
Αναφέρθηκε
ότι η επισκοπή Σερβίων εντάχθηκε από
τον Βασίλειο Β΄στην Αρχιεπισκοπή
Αχρίδος το 1020μχ. Αυτό όμως δεν κράτησε
πολύ και η επισκοπή Σερβίων επέστρεψε
τις επόμενες δεκαετίες στην Αρχιεπισκοπή
Θεσσαλονίκης.
Κατά
την περίοδο της Σταυροφορίας που ξεκίνησε
με την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης
από τους Φράγγους-Βενετούς το
1204 η Θεσσαλονίκη και τα Σέρβια
πέρασαν στην δικαιοδοσία των Καθολικών
Φράγκων στο βασίλειο της Θεσσαλονίκης.
Τα
Σέρβια προσαρτήθηκαν στο Δεσποτάτο της
Ηπείρου μετά το 1215μ.χ πιθανόν το 1216μ.χ
από τον Θεοδωρο Δούκα. Η Θεσσαλονίκη
ελευθερώθηκε το 1223.
Κατά
την περίοδο αυτή της φραγκοκρατίας οι
Ορθόδοξοι επίσκοποι διώκονταν και
αντικαθίσταται από Καθολικούς. Ο
ορθόδοξος κατώτερος κλήρος
παρέμεινε στις κατεχόμενες περιοχές.
Για να χειροτονηθεί ένας ορθόδοξος
ιερέας έπρεπε να μεταβεί σε ελεύθερη
περιοχή που βρισκόταν ορθόδοξος
επίσκοπος.
Τα
Σέρβια εκείνη την εποχή βρέθηκαν χωρίς
Ορθόδοξο επίσκοπο από το 1204 μέχρι
τουλάχιστον το 1219 όπου ο αρχιεπίσκοπος
Αχρίδος Δημήτριος Χωματηνός και φίλος
του Θεόδωρου Δουκα υπερέβη την δικαιοδοσία
του και χειροτόνησε επίσκοπο Σερβίων
τον Σάββα.
Υπάρχουν δύο επιστολές του Δημήτριου
Χωματιανού, μία απαντητική σε γράμμα
του Σάββα και μία απολογητική στον
Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεων που έδρευε
στην Νίκαια (αυτοκρατορία της Νίκαιας)
για την αναγκαιότητα της υπέρβασης
αρμοδιότητας.
Στην επιστολή
προς τον Σάββα ο Χωματιανός μας περιγράφει
μια περίεργη
κατάσταση που επικρατούσε στα Σέρβια
την εποχή εκείνη 1220 κατά την οποία οι
ηγούμενοι των μοναστηριών που βρισκόταν
μέσα και έξω από την πόλη ,δεν φρόντιζαν
καθόλου για τα μοναστήρια , για την
επάνδρωσή τους και τη συντήρησή των
κτηρίων και των ναών τους.
Αλλά κατασκεύασαν νέα μικρότερα
μοναστηριακά κτήρια
μέσα στο κάστρο και ζούσαν μόνοι
τους(χωρίς συνοδεία) με τροφές και
ανέσεις από τα εισοδήματα των μοναστηριών.
Μάλιστα σε έλεγχο του
Σάββα για την ανεμελιά τους , (αναφέρει
το γράμμα του Δημήτριου) του απάντησαν
ότι είμαστε με σφραγίδα ηγούμενοι
(νόμιμοι) και ίσοι με εσένα(δηλ τον Σάββα -δεν τον
αναγνώριζαν ως επίσκοπο;).
Να αναφέρουμε ότι όλες οι βυζαντινές
καστροπολιτείες, εκτός των άλλων
κτηρίων, ήταν γεμάτες από εκκλησίες και
μοναστήρια. Τα βυζαντινά Σέρβια δεν
διέφεραν από πόλεις όπως η Καστοριά η
Βέροια η Θεσσαλονίκη οι Σέρρες. Η
Κωνσταντινούπολη το ίδιο αναφέρεται
ως το Μέγα Μοναστήρι. Κατά την περίοδο
της Τουρκοκρατίας άρχισαν τα μοναστήρια
να φεύγουν από τις πόλεις και να
αναπτύσσονται στην ύπαιθρο.
Στην
δεύτερη απολογητική επιστολή ο Χωματιανός
αναφέρει ότι μετά το 1204 ο επίσκοπος
Σερβίων αναχώρησε από τα Σέρβια και
μετά από μικρό χρονικό διάστημα πέθανε
και πολλοί κάτοικοι ακολούθησαν τα
εκκλησιαστικά έθιμα των δυτικών μη
μπορώντας να αντισταθούν στην τυραννία.
Σε
μια άλλη προσπάθεια προσάρτησης της
Επισκοπής Σερβίων ο αρχιεπίσκοπος
Αρχρίδος και Νέας Ιουστινιανής Πρόχορος
παρουσιάστηκε στον Πατριάρχη Ιερεμία
το 1533 και με βασιλικά χρυσόβουλα ζητούσε
να του παραχωρηθούν οι επισκοπές Βέροιας
και Σερβίων. Σε δίκες που έγιναν πρώτα
για τη Βέροια και μετά για τα Σέρβια ο
Πατριάρχης προέβαλε σθεναρή αντίσταση
και “με μάρτυρες απέδειξε ότι η επισκοπή
Σερβίων ανήκει περισσότερο από 300 χρόνια
στην αρχιεπισκοπή Θεσσαλονίκης” δηλαδή
πριν από 1233.
Να επισημάνουμε ότι η αρχιεπισκοπή Αχρίδος με την (επανα)δημιουργία της το 1022 ως διάδοχος της Πρώτης Ιουστινιανής δεν άνηκε στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης αλλά στην αρμοδιότητα του εκάστοτε Αυτοκράτορα Κωνσταντινούπολης.
Επίσης το έτος 1584-87 έγινε άλλη μια
προσπάθεια αρπαγής της επισκοπής Σερβίων
από τον Αχρίδων Ιωακείμ. Το έτος 1584 ο
επίσκοπος Ιωάσαφ εξέπεσε της επισκοπής
με απόφαση του Θεσσαλονίκης λόγω ενός
σκανδάλου και έμεινε η επισκοπή Σερβίων
ακέφαλη για τέσσερα χρόνια. Στο διάστημα
αυτό ο Ιωακείμ προσπάθησε να την
σφετεριστεί αλλά το πατριαρχείο
Κωνσταντινούπολης αθώωσε τον Ιωάσαφ
το 1588 και επέστρεψε την επισκοπή Σερβίων
στην Θεσσαλονίκη.
Ο
αείμνηστος Αθανάσιος Τσαρμανίδης που
χρησιμοποιούμε πάρα πολύ τον θησαυρό
των βιβλίων του αναφέρει ότι ο διάδοχος
του Ιωάσαφ δεν ήταν ο Γερόντιος , ο
οποίος αναφέρεται στην επιγραφή
ανιστόρησης(αγιογράφισης) στο υπέρθυρο
της εισόδου του ναού των Αγίων Αναργύρων
Σερβίων αλλά ήταν προηγούμενός του.
Αυτό γιατί το όνομά του Γερόντιου
αναφέρεται σε επικυρωτικό συνοδικό
συγιλλιώδες γράμμα του 1541 με το οποίο
68 μητροπολίτες μεταξύ τους και ο Γερόντιος
επιβεβαιώνουν την ανεξαρτησία και
ακεραιότητα της υπό του Πατριάρχου
Ιερεμία ανεγειρόμενη μονή Σταυρονικήτα
και των εξαρτημάτων της.
Αρα
το έτος ΖΙ Η (1510μχ) πρέπει να θεωρηθεί
το σωστό στην επιγραφή της αγιογράφησης
στο υπέρθυρο του ναού των Αγίων Αναργύρων
όχι το ΖΡΗ (1600μχ) όπως αναφέρει ιστορικός
ο Ανδρέας Ξυγγόπουλος λόγω της απόσταση
μεταξύ του Ι και του Η.
Με πολλή χαρά και συγκίνηση ακούσαμε την απόφαση της Ιεράς Συνόδου της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος να αποφασίσει θέση Βοηθού Επισκόπου στην Ιερά Μητρόπολή μας και να εκλέξει για αυτήν την θέση τον Πρωτοσύγκελο της Ιεράς Μητροπόλεώς μας Αρχιμανδρίτη του Οικουμενικού Θρόνου κ. Χριστοφόρο Αγγελόπουλο. Ο εψηφισμένος Βοηθός Επίσκοπος έλαβε τον τίτλο της πάλαι ποτέ διαλαμψάσης Επισκοπής Αμφιπόλεως.
Ο νέος Επίσκοπος γεννήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1974 στα Σέρβια Κοζάνης και έλαβε τα πρώτα νάματα της εκκλησιαστικής γαλουχήσεως στην Ενορία της πολιούχου των Σερβίων, Αγίας Κυριακής. Επίσης, σ’ αυτήν την Ενορία βαπτίσθηκε από τα χέρια του μακαριστού Μητροπολίτου Καρπενησίου κυρού Νικολάου Δρόσου.
Ως Ενορία του Καθεδρικού Ναού Αγίας Κυριακής Σερβίων ευχόμαστε στον εψηφισμένο Επίσκοπο Αμφιπόλεως κ. Χριστοφόρο κάθε ευλογία παρά Θεού, υγεία και δύναμη στην νέα του διακονία και να συνεχίσει με το ίδιο ταπεινό φρόνημα και το πρότυπο ήθος του την εκκλησιαστική προσφορά και πορεία του.
Με πολλή χαρά αγγέλλεται στο
Χριστεπώνυμο πλήρωμα της Τοπικής μας Εκκλησίας ότι η συνελθούσα σήμερα, 9
Οκτωβρίου, Ιερά Σύνοδος της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος υπό την
Προεδρία του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών & πάσης Ελλάδος κ.
Ιερωνύμου Β’, ψήφισε και αποφάσισε την παραχώρηση μιας θέσεως Βοηθού
Επισκόπου στην Ιερά Μητρόπολή μας.
Πρόκειται για ένα σημαντικό γεγονός στην
πορεία της ιστορικής Ιεράς Μητροπόλεώς μας, το οποίο θα βοηθήσει στην
καλύτερη διαποίμανσή της, με σκοπό την πνευματική ωφέλεια και εποικοδομή
του φιλοχρίστου λαού της. Τελευταία φορά που η Τοπική Εκκλησία είχε
Βοηθό Επίσκοπο ήταν από το 1915 έως το 1918 τον Επίσκοπο Ειρηνουπόλεως
Φώτιο Μανιάτη, μετέπειτα Οικουμενικό Πατριάρχη.
Κατόπιν ψηφοφορίας υπό της Ιεραρχίας της
Εκκλησίας της Ελλάδος για την θέση αυτή εξελέγη να διακονήσει ο
Πρωτοσύγκελος της Ιεράς Μητροπόλεώς μας Αρχιμανδρίτης του Οικουμενικού
Θρόνου κ. Χριστοφόρος Αγγελόπουλος, με τον τίτλο του Βοηθού Επισκόπου
της πάλαι ποτέ διαλαμψάσης Επισκοπής Αμφιπόλεως, μίας ιστορικής
Επισκοπής του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Αυτός θα είναι ο λόγος της
αυριανής, Τρίτη 10 Οκτωβρίου ε.ε., χαρμόσυνης κωδωνοκρουσίας στις 10:30
π.μ. από τους Ιερούς Ναούς της Κοζάνης, των Σερβίων και του Βελβενδού.
Όσον αφορά την Χειροτονία του
Θεοφιλεστάτου εψηφισμένου Βοηθού Επισκόπου Αμφιπόλεως η Ιερά Μητρόπολις
θα ενημερώσει το πλήρωμα της καθ’ ημάς Ιεράς Μητροπόλεως με Δελτίο
Τύπου.
Η Ιερά Μητρόπολις Σερβίων και Κοζάνης
«ἐν ἑνὶ στόματι καὶ μιᾷ καρδίᾳ» εύχεται «ἡ Θεία Χάρις, ἡ πάντοτε τὰ
ἀσθενῆ θεραπεύουσα καὶ τὰ ἐλλείποντα ἀναπληροῦσα» να χαριτώσει,
ενισχύσει, φωτίσει και καθοδηγεί τον εφηφισμένο Επίσκοπο στην νέα, από
υψηλότερη θέση, διακονία του, προς δόξαν Θεού και έπαινον της Τοπικής
μας Εκκλησίας.
Το Θέμα Σερβίων ήταν διοικητική διαίρεση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Δημιουργήθηκε από τον αυτοκράτορα Βασίλειο τον Β΄ μετά την νίκη του
επί των Βουλγάρων το 1020μ.Χ. όταν απέσπασε την περιοχή των Σερβίων από
το Θέμα Θεσσαλονίκης και την ενέταξε εκκλησιαστικά στην αρχιεπισκοπή
Αχρίδος μαζί με την περιοχή των Σταγών(Μετεώρων). Η περιοχή των Σταγών
επέστρεψε εκκλησιαστικά επί Μανουήλ Κομνηνού (1143-1180) στη δικαιοδοσία της
Λάρισας αλλά παρέμεινε διοικητικά στο Θέμα Σερβίων. Ήταν από τα μικρά
σε έκταση αλλά και συνοριακά θέματα που αποκαλούνταν στρατηγίδες κατά τον 12ο αιώνα.
Η Στρατηγίς αναφέρεται σε εκκλησιαστικό έγγραφό του 1163 σαν Θέμα που περιλάμβανε εκτός τα Σέρβια και την περιοχή των Σταγών στην Θεσσαλία[1]. Έδρα της ήταν το Κάστρο των Σερβίων στα σημερινά Σέρβια
Κοζάνης.
Το θέμα έχασε την υπόστασή του με την Δ΄Σταυροφορία και την κατάλυση του Βυζαντινού κράτους.(1204).Δεν
επαναδημιουργήθηκε μετά την ανακατάληψη των Σερβίων από τους Θεόδωρο
Δούκα για το Δεσποτάτο της Ηπείρου.
Γνωστοί διοικητές του Θέματος Σερβίων κατά τα τέλη του 10ου
αιώνος είναι ο Μαγηρίνος στρατηγός και κατά τον 11ο αιώνα ο Μιχαήλ
Αυξεντιώτης βεστάρχης στρατηγός.
Η σύνδεση αυτή διοικητική και εκκλησιαστική των Σερβίων με την περιοχή των Σταγών (σημερινή Καλαμπάκα ) δεν έπαψε να υπάρχει για πολύ καιρό. Ο άγιος Ιάκωβος , επίσκοπος των Σερβίων , 150 χρόνια μετά την διάλυση του θέματος Σερβίων, όταν θα συναντήσει τον άγιο Αθανάσιο τον Μετεωρίτη με την συνοδεία του στην Βέροια, θα του μιλήσει για την ύπαρξη θεόρατων βράχων την περιοχή των Μετεώρων κοντά στους Σταγούς ως ιδανικό μέρος για άσκηση και απομόνωση. Μάλιστα θα τους δώσει δικό του άνθρωπο για να τους οδηγήσει εκεί. Έτσι ο όσιος Αθανάσιος θα ξεκινήσει εκεί την μοναστική πολιτεία.
Από την wikipedia και το βιβλίο του Αθανάσιου Τσαρμανίδη |"Επίλεκτες πηγές ιστορίας της Επαρχίας Σερβίων" με συμπληρώσεις δικές μας.
Την νύχτα στις 20
Νοεμβρίου του έτους 1877, ξημέρωμα Τρίτης
21 Νοεμβρίου, το Επισκοπείο (η κατοικία
το Επισκόπου), ο Επισκοπικός Ναός της
Αγίας Κυριακής μαζί με το σχολείο, που
στεγαζόταν στο προαύλιο χώρο της,
πυρπολούνται και καταστρέφονται
ολοκληρωτικά.
Τα
γεγονότα τα περιγράφει επιστολή του
διευθυντή του Ελληνικού Προξενείου στα
Βίτωλα (Μοναστήρι) κ. Σκωτίδη στον Χαρίλαο
Τρικούπη στις 30 Νοεμβρίου του 1877.
Την
εποχή εκείνη λόγω του Ρωσοτουρκικού
πολέμου επικρατούσε αναταραχή στην
Οθωμανική αυτοκρατορία. Θέλοντας να
ενισχύσει τα σύνορα με την Ελλάδα
επιστράτευσε Γκέκηδες και ντόπιους
επίστρατους κονιάρους. Αυτοί δημιούργησαν
κατά την μετάβασή τους στην Λάρισα
προβλήματα στους Χριστιανούς της Δυτικής
και Κεντρικής Μακεδονίας για αρκετούς
μήνες.
Φύλακες
των κάστρων (Μουσταφίζ), κάτι σαν τάγματα
Εθνοφυλακής, μετά από διαμαρτυρίες
των Χριστιανών μετακινήθηκαν στην
περιοχή της Μακεδονίας για να επιβάλουν
την τάξη.
Κάποιο
σώμα από Μουσταφίζ, αναφέρει ο πρέσβης
Σκωτίδης , που φιλοξενούνταν τον καιρό
εκείνο στα Σέρβια δεν αρκέστηκε στη
διαμονή του στα Πανδοχεία αλλά μπήκαν
στο Επισκοπείο και κατέλαβαν τα υπόγεια
δωμάτια του τοποθετώντας σε αυτά και
πολεμοφόδια τα οποία έφεραν μαζί τους.
Μετά
όμως από διαμαρτυρίες του Επισκόπου
Σερβίων και Κοζάνης στην Οθωμανική
πολιτική και στρατιωτική διοίκηση
διατάχτηκε η έξοδος των Μουσταφίζ.
Αυτοί
όμως δυσαρεστήθηκαν από το γεγονός και
θέλοντας να εκδικηθούν τον Επίσκοπο,
κοντά στα μεσάνυχτα της 20 προς 21 Νοεμβρίου
, αφού έβγαλαν τα πολεμοφόδια από τα
υπόγεια δωμάτια του Επισκοπείου τα
έβαλαν φωτιά(τα δωμάτια) και μέσα σε
λίγο χρόνο κάηκε το Επισκοπείο μαζί με
ξυλεία που βρισκόταν τοποθετημένη δίπλα
σε αυτό προκειμένου να χρησιμοποιηθεί
για ανέγερση Ναού. (Δεν αναφέρεται ποιος
ήταν ο ναός. Τα ξύλα χρησιμοποιούνται
για την κατασκευή της στέγης. Πιθανώς
ο ναός το Αγίου Νικολάου ή κάποιο από
τα εξωκλήσια του βυζαντινού λόφου).
Ακολούθησε
νέα διαμαρτυρία από τον Μητροπολίτη
αλλά οι Οθωμανοί για να καλύψουν την
κατάσταση δήλωσαν πως ο εμπρησμός
οφείλεται σε φωτιά που ρίξανε από έξω
οι Χριστιανοί για να καούν οι Μουσταφίζ.
Μαζί
με το Επισκοπείο πυρπολήθηκε ο Ναός της
Αγίας Κυριακής καθώς και το Σχολείο
στον προαύλιο χώρο της Εκκλησιάς. Υπάρχει
περίπτωση το Επισκοπείο μαζί με τον
ναό της Αγίας Κυριακής να αποτελούσαν
ένα και το αυτό κτήριο.
Μετά
από δύο χρόνια στις 25-Μαίου του 1879 επί
Ευγενίου ο Επισκοπικός Ναός της Αγίας
Κυριακής ανακατασκευάζεται με χρήματα
του Ναού
και επίβλεψη των πολιτών
της. Στο υπέρθυρο της
εισόδου στον κυρίως ναό διαβάζεται η
επιγραφή :
ΑΡΧΙΕΡΑΤΕΥΟΝΤΟΣ
ΤΟΥ ΠΑΝΙΕΡΩΤΑΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΕΥΓΕΝΙΟΥ ΕΚΤΙΣΘΗ
Ο ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ ΟΥΤΟΣ ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΑΓΙΑ
ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗΣ
ΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΜΕΝ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΔΑΠΑΝΗ ΔΕ ΕΚ
ΤΩΝ ΕΑΥΤΗΣ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΩΝ ΣΕΡΒΙΑ 1879 ΜΑΙΟΥ
25]
Το
σχολείο από
το 1884 ξεκίνησε η λειτουργία
του ως μικτό
σχολείο και λειτουργεί
με χρήματα από το ταμείο της Αγίας
Κυριακής (λειτουργικά
έξοδα και πληρωμή δασκάλων).
Δεν ξέρουμε αν λειτούργησε
στο ίδιο κατεστραμμένο
κτήριο.Το
πιό πιθανόν να λειτουργησε σε άλλο
κτήριο.Σε
έκθεση του γενικού προξενείου Ελασσώνας
το 1900 αναφέρεται ότι το σχολείο των
Σερβίων οικοδομήθηκε προ τριετίας
(1897) και μπορεί να θεωρηθεί ως ένα από
τα καλύτερα σχολεία των πόλεων της
Μακεδονίας. Το 1907 μετά
από αίτημα του Πατριαρχείου
Κωνσταντινουπόλεως
εκδίδεται φιρμάνι για ανακατασκευή του
σχολείου και άδεια
λειτουργίας
του ως σχολείου θηλέων (Παρθεναγωγείου)
με έξοδα του Ναού της
Αγίας Κυριακής.
Το
φιρμάνι αυτό μεταφρασμένο το έχουμε
δημοσιεύσει. Μιλάει για ανακατασκευή
του σχολείου στον προαύλιο χώρο της
Αγίας Κυριακής που κάηκαν μαζί.
Το
έτος 1902 σε επιστολή του αρχείου της
Μητρόπολης περιγράφονται μερικές
παλαιότερες ενέργειες του Μητροπολίτη
Κωνστάντιου στα Σέρβια κατά την πρώτη
επίσκεψή του το 1889.
Σε
αυτό το έγγραφο αναφέρεται για τον ναό
της Αγίας Κυριακής ότι το 1889 διατηρεί
έναν και μόνο δάσκαλο και ότι αποτελείται
από τέσσερις ξερούς τοίχους και το
τέμπλο αποτελείται από τέσσερις
ακατέργαστες σελίδες με τρεις εικόνες
και τρία κανδήλια. Για την εκκλησία
αναφέρει η επιστολή ο Κωνστάντιος
φρόντισε με εράνους και ως συνοδικός
στο Πατριαρχεία ζητώντας βοήθεια από
μονές του Αγίου Όρους να γεμίσει με τα
απαραίτητα για την λατρεία.
Το
1902 ο Ναός της αγίας Κυριακής συντηρούσε
πλήρη αστική σχολή με επτά τάξεις και
νηπιαγωγείο και τέσσερις δασκάλους.
Επίσης σημειώνεται στην επιστολής του
1902 η έλλειψη Παρθεναγωγείου.
G
M
T
Y
Η λειτουργία ομιλίας περιορίζεται σε 200 χαρακτήρες
