Η εξέγερση στη Θεσσαλία και η κατάληψη του Κάστρου των Σερβίων

  

Το έτος 1066μ.Χ ξεκίνησε μια εξέγερση στη Θεσσαλία από Λαρισαίους, Τρικαλινούς και βλάχους της Καρδίτσας κυρίως, με αρχηγό τον Νικουλιτζά Δελφινά. Ο Νικουλιτζάς ήταν άρχοντας της Λάρισας με φρούριο και στρατό δικό του. Η επανάσταση ξεκίνησε για φορολογικούς λόγους και διαφθορά. Ο Νικουλιτζάς στην αρχή αρνήθηκε, μετά όμως δέχτηκε να ηγηθεί. Μάλιστα προβλέποντας την εξέγερση είχε προειδοποιήσει τον αυτοκράτορα της Κων/πολης αλλά αυτός δεν έδωσε σημασία.

Ο Νικουλιτζάς Δελφινάς ήταν εγγονός του Νικουλιτζά που επί Βουλγάρου Σαμουήλ ήταν διοικητής της περιοχής των Σερβίων με τους Βούλγαρους. O Νικουλιτζάς ο  παππούς ήταν μέσα στα τείχη όταν  ο Βασίλειος Β΄ το 1001 μ.Χ κατέλαβε τα Σέρβια μετά από πολιορκία. Επίσης ο Νικουλιτζάς ο παππούς ήταν συμπέθερος με τον Δημήτριο Πολέμαρχο,( άρχοντα των Σερβίων που πήγε με το μέρος των Βουλγάρων ) που με δόλο , μετά από πολιορκία ενός έτους, κατέλαβε τα Σέρβια πιάνοντας τον στρατηγό Μαγειρίνο "στα Λουτρά". 

Από την Λάρισα οι εξεγερμένοι για να προστατευτούν από τον βορά κατέλαβαν εύκολα το κάστρο του Κίτρους στην Κατερίνη και με τον αρχηγό τους ξεκίνησαν για τα Σέρβια.

Όταν έφτασαν στα Σέρβια, αυτοί που ήταν μαζί του και οι επαναστάτες , θαύμασαν από την φυσική οχύρωση του Κάστρου, από τα ψηλά βράχια και τα βαθιά φαράγγια και δεν ήθελάν να πολεμίσουν

Ο Νικουλιτζάς Δελφινάς στρατοπέδευσε στον κάμπο μπροστά από το κάστρο των Σερβίων και κάλεσε τους Σερβιώτες άρχοντες να κατέβουν και να μιλήσουν μαζί του. 

 

Αυτοί κατέβηκαν με άλογα, ξεκαβαλίκεψαν και στάθηκαν μπροστά στη μέση του στρατοπέδου με δεμένα τα χέρια. Δήλωσαν δούλοι του και διπλωματικά τον ρώτησαν αν ήθελε να τον επευφημήσουν αυτοκράτορα , εννοώντας ότι του παραδίδουν την πόλη. Αυτός αρνήθηκε διπλωματικά την επευφημία ως αυτοκράτορας και τους έστειλε πίσω στην πόλη λέγοντας τους πως ξέρει ότι αν γυρίσουν στο Κάστρο δεν θα του παραδώσουν την πόλη. Φεύγοντας πίσω του έδωσαν υποσχέσεις. Οι άρχοντες όταν ανέβηκαν στο Κάστρο άρχισαν να τον βρίζουν. Ο Νικουλιτζάς εξ αιτίας των ύβρεων και της αλαζονείας (σύμφωνα με τον συμπέθερο του, συγγραφέα της ιστορίας, Κεκαυμένο ) τους πολιόρκησε δύο μέρες και την την τρίτη ημέρα κατέλαβε το κάστρο.

Μετά από αυτά έφτασαν και οι όροι συνθηκολόγησης από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Δούκα (ήταν στο δρόμο πριν την κατάληψη των Σερβίων). Τελικά η επανάσταση με την επέμβαση του Κεταπάνω( η λέξη καπετάνιος είιναι αντιδάνειο από τη δύση) θέματος Βουλγαρίας Ανδρόνικου Φιλοκάλη έσβησε με συνθηκολόγηση και τα Σέρβια πολύ σύντομα επέστρεψαν στην διοικηση της Κωνσταντινούπολησ.

Ο Νικουλιτζάς βρέθηκε για λίγο στην Κωνσταντινούπολη και μετά εξόριστος στην Μ. Ασία. ( Η τιμωρία για τους επαναστάτες ήταν θάνατος ή τύφλωση). Μόλις άλλαξε ο αυτοκράτορας και έγινε ο Ρωμανός Διογένης, την επόμενη μέρα τον κάλεσε στην Πόλη και ανέλαβε αξιώματα αυτός και τα παιδιά του. 

 Η ευκολία που κατέλαβε το κάστρο  μάλλον οφείλεται στην έλλειψη σοβαρής οχύρωσης καθώς πριν από τέσσερις δεκαετίας ο Βασίλειος Β΄ είχε γκρεμίσει τα τείχη. Επίσης ο στρατός των εξεγερμένως ήταν πολύ μεγάλος και οι υπερασπιστές ίσως λίγοι.  

Ύμνος για τα Βυζαντινά Σέρβια από τον Θ.Λ.Φ Τάφελ

Το 1842, ο Theodor Lukas Friedrich Tafel (1787–1860 ) σπουδαίος Γερμανός κλασικός φιλόλογος και βυζαντινολόγος στο έργο του "De Via Militari Romanorum Egnatia" (Περί της Ρωμαϊκής Στρατιωτικής Εγνατίας οδού) αναφέρεται στα Σέρβια κυρίως ως έναν στρατηγικό κόμβο που συνδεόταν με την οδό και έπαιζε κρίσιμο ρόλο στην άμυνα της περιοχής.

 Ακολουθεί ένα απόσπασμα από τη μελέτη του, όπου σχολιάζει τη γεωγραφία και την οχύρωση της περιοχής.

 "Η Εγνατία Οδός, αν και ακολουθεί πιο βόρεια πορεία, χωρίς τη φρουρά των Σερβίων θα παρέμενε γυμνή και εκτεθειμένη στους εχθρούς. Διότι όποιος κατέχει τα Σέρβια, έχει υπό την εξουσία του όλα τα μονοπάτια που οδηγούν από τον νότο προς τη βασιλική οδό."

 "Τα Σέρβια, πόλη οχυρωμένη στο έπακρο, κτισμένη στους πρόποδες του Ολύμπου ( εννοεί την ευρύτερη οροσειρά των Πιερίων/Καμβουνίων), δικαίως αποκαλείται κλείδα (κλειδί) της Μακεδονίας (Clavis Macedoniae). Το όνομα το έλκει από τους Σέρβους, τους οποίους ο Αυτοκράτορας Ηράκλειος είχε εγκαταστήσει σε εκείνες τις περιοχές, ώστε να φυλάττουν τα σύνορα της αυτοκρατορίας από τις επιδρομές των βαρβάρων. Ο ίδιος ο τόπος, οχυρωμένος από τη φύση και από την τέχνη (τα τείχη), υποδέχεται τον ταξιδιώτη που έρχεται από τη Θεσσαλία και ανοίγει την είσοδο προς την πεδιάδα της Θεσσαλονίκης."

 "Τα Σέρβια όχι μόνο φυλάσσουν την είσοδο προς τη Θεσσαλία, αλλά είναι τα ίδια για τη Θεσσαλονίκη κάτι σαν προμαχώνας (propugnaculum). Διότι, οποιαδήποτε εχθρική απειλή εμφανίζεται από τον νότο ή τη δύση, είναι αναγκαίο να ανακοπεί πρώτα στα στενά των Σερβίων. Έτσι, αυτή η πόλη, κτισμένη πάνω σε πανύψηλους βράχους, μοιάζει σαν ένα είδος παρατηρητηρίου (specula) ολόκληρης της περιοχής, από όπου οι Βυζαντινοί στρατηγοί μπορούσαν να παρακολουθούν και να περιορίζουν τις κινήσεις των βαρβάρων."

 "Όταν ξεσπούσαν οι επιδρομές των βαρβάρων, τα Σέρβια δεν γίνονταν μόνο φρουρά στρατιωτών, αλλά το κοινό άσυλο (asylum) όλων των κατοίκων. Οι αγρότες από τις γειτονικές πεδιάδες, εγκαταλείποντας τους αγρούς τους, κατέφευγαν εκεί με τις οικογένειες και τα κοπάδια τους· διότι τα τείχη, κτισμένα πάνω σε απόκρημνους βράχους, κρατούσαν μακριά ακόμα και τον πιο άγριο εχθρό, παρέχοντας ασφάλεια σε καιρούς αβεβαιότητας."

 "Στην πόλη των Σερβίων, έχουν χτιστεί τόσοι ναοί και παρεκκλήσια, ώστε να μην φαίνεται απλώς ως ένα στρατιωτικό κάστρο, αλλά ως μια ιερή πόλη. Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζει η Βασιλική των Κατηχουμένων, θαυμαστή για το μέγεθος και την τέχνη της, η οποία κοσμεί την επισκοπική έδρα. Αυτά τα μνημεία ευσέβειας είναι μαρτυρία της σταθερότητας των κατοίκων, οι οποίοι ανάμεσα σε πολέμους και ερείπια διαφύλαξαν την πίστη των προγόνων τους."

 "Ανάμεσα στα τείχη των Σερβίων, λάμπει το παρεκκλήσι των Αγίων Θεοδώρων, όπου οι στρατιώτες της φρουράς ζητούσαν δύναμη από τους ουράνιους προστάτες. Αυτοί οι άγιοι πολεμιστές θεωρούνταν ως οι φύλακες του ίδιου του κάστρου"

" Στην πύλη της πόλης ο Άγιος Νικόλαος υποδέχεται τους ταξιδιώτες. Είναι ένας μικρός αλλά σεβαστός ναός που υπόσχεται ασφάλεια μετά από ένα επίπονο ταξίδι "

"Οι κάτοικοι των Σερβίων, όπως ακριβώς οι βράχοι πάνω στους οποίους κατοικούν, είναι σκληροί και απορθητοι. Παραμένουν αήττητοι όχι μόνο στα όπλα, αλλά και στην ψυχή"

Servia non est urbs quae capitur, sed urbs quae superat.- "Τα Σέρβια δεν είναι μια πόλη που καταλαμβάνεται, αλλά μια πόλη που επιβιώνει/υπερέχει"

 "Servia: Vigil et Custos Macedoniae" "Σέρβια: Ο Άγρυπνος Φύλακας της Μακεδονίας"

T.L.F. Tafel δεν ταξίδεψε ποτέ στην Ελλάδα αλλά μελέτησε βυζαντινούς ιστορικούς και χρονικογράφους, μελέτες για την εγνατία οδό και άλλους ξένους περιηγητές

Η θέση της Βυζαντινής πόλης των Σερβίων τον 11αι σε σχέση με τις άλλες πόλεις της περιοχής.

 

Τρία σιγίλλια εξέδωσε ο Βασίλειο Β΄ο Βουλγαροκτόνος κατονομάζοντας τις πόλεις που θα ανήκαν στην επισκοπή Αχρίδος μετά την κατάλυση της βουλγαρικής στάσης το 1019-1020. Στο πρώτο σιγίλιο αναφέρει τον επίσκοπο Σερβίων και προστάζει να έχει 30 κληρικούς και 30 πάροικους στην επισκοπή του οι οποίοι θα είναι απαλλαγμένοι από κρατική φορολογία και αγγαρείες ( το κτίσιμο τειχών και δημόσιων κτιρίων) όπως ακριβώς συνέβαινε επί βουλγαροκρατίας επί Σαμουήλ. 

 Στο τρίτο σιγίλλιο επικυρώνει το πρώτο σιγίλλιο για τα Σέρβια και προστάζει τους κρατικούς υπαλλήλους να μην παρεμποδίζουν την επισκοπή στα προνόμια της. 

 Οι πάροικοι γενικά την εποχή εκείνη ήταν οικογένειες εγκατεστημένες και δεμένες με τη γη, που εδώ ανήκε στην επισκοπή Σερβίων και αντί για ενοίκιο απέδιδαν ένα μέρος της σοδειά τους και πρόσφεραν προσωπική εργασία. Έτσι η επισκοπή Σερβίων αποκτούσε έσοδα.

Αυτές οι απαλλαγές-εισφορές στην περιουσία της επισκοπή Σερβίων δείχνουν πόσο σημαντική ήταν η πόλη για τον Αυτοκράτορα και το κράτος γιατί τέτοια προνόμια δεν δόθηκαν στις υπόλοιπες πόλεις που προσαρτήθηκαν στην Αρχιεπισκοπή Αχρίδος. Σε αυτές αναφέρεται μόνο ο αριθμός κληρικών και πάροικων.

 Στην επισκοπή Σερβίων δόθηκε η δυνατότητα να έχουν 30 κληρικούς για τους ναούς της πόλης και των γύρω χωριών όπως και των μοναστηριών και 30 πάροικους δηλαδή καλλιεργήσιμη γη  που μέρος της σοδειάς θα πήγαινε στην επισκοπή. 

 Με τους αριθμούς όμως αυτούς μπορούμε να βγάλουμε κάποια συμπεράσματα για την δυναμικότητα των πόλεων της περιοχής.

-Ενδεικτικά οι μεγαλύτερες ή ίσιες με τα Σέρβια πόλεις  

Καστοριά: 30 κληρικοί και 30 πάροικοι (ίδιοι με τα Σέρβια, αλλά θεωρούνταν από τις κορυφαίες)

Σκόπια: 40 κληρικοί και 40 πάροικοι.

Στρούμιτσα: 30 κληρικοί και 30 πάροικοι

Σαρδική (Σόφια): 40 κληρικοί και 40 πάροικοι.

Βελβεγράδων (Μπεράτι): 40 κληρικοί και 30 πάροικοι.

 

-Ενδεικτικά μικρότερες από τα Σέρβια πόλεις

 

Βέροια: 30 κληρικοί και 10 πάροικοι (πολύ λιγότεροι πάροικοι από τα Σέρβια). 

Έδεσσα: (Βοδενά): 30 κληρικοί και 10 πάροικοι.

Μογλενά: 15 κληρικοί και 15 πάροικοι

Πελαγονία (Μοναστήρι): 30 κληρικοί και 12 πάροικοι

Ιωάννινα:  κληρικοί 15 πάροικοι 15 

Σταγών (Μετεώρων) :κληρικοί: 15 πάροικοι: 15

Με βάση τα παραπάνω τα Σέρβια στις αρχές του 11αι περίπου  1020μ.Χ φαίνεται να είναι  από τις μεγαλύτερες και πλουσιότερες πόλεις της περιοχής με αναγνωρισμένη στρατηγική θέση από τον Βασίλειο Βουλγαροκτόνο στην περιοχή μεταξύ Μακεδονίας και Θεσσαλίας.

Παρακάτω δίνουμε τα τρία διατάγματα σε φωτογραφίες.

 

Κάπως έτσι στο μέλλον;

 

6 Μαρτίου 1943: Το ολοκαύτωμα των Σερβίων-Κύριος Ομιλητής ο Καθηγητής Ιστορίας του ΑΠΘ κ. Στράτος Δορδανάς.

Ανακοίνωση του Εκκλησιαστικού Συμβουλίου Ι.Κ .Ν Αγίας Κυριακής για την εκλογή του για την εκλογή του Σερβιώτη Επισκόπου Σινώπης Αμβροσίου

 Ημέρα πνευματικής χαράς και ευφροσύνης η 8η Ιανουαρίου 2026 για την τοπική Εκκλησία που παροικεί στα Σέρβια και στην Κοζάνη και ιδιαιτέρως για την πόλη των Σερβίων, καθώς ένα «γέννημα-θρέμμα» της εξελέγη στον τρίτο βαθμό της Ιερωσύνης, αυτόν του Επισκόπου. Πρόκειται για τον Αρχιμανδρίτη του Οικουμενικού Θρόνου π. Αμβρόσιο Σταμπλιάκα, Πρωτοσύγκελλο της Ιεράς Μητροπόλεως Γαλλίας, ο οποίος εξελέγη από την σεπτή Ιερά Σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου βοηθός Επίσκοπος του με τον τίτλο της πάλαι ποτέ διαλαμψάσης Επισκοπής Σινώπης.

Ως Εκκλησιαστικό Συμβούλιο του Ιερού Καθεδρικού Ναού Αγίας Κυριακής Σερβίων, η οποία φρουρεί και προστατεύει την ιστορική πόλη μας, ευχόμαστε στον συντοπίτη μας Θεοφιλέστατο εψηφισμένο Επίσκοπο Σινώπης κ. Αμβρόσιο να έχει μία ευλογημένη και καλλίκαρπη διακονία στον αμπελώνα της Εκκλησίας που παροικεί στην Γαλλία, ακολουθώντας τα βήματα της Αγιότητος, όπως οι Άγιοι Επίσκοποι του τόπου του, Ιάκωβος και Γερμανός.

 

Από τον Ιερό Καθεδρικό Ναό.

Η ενέδρα του κινούμενου δάσους ή πως τα Βυζαντινά Σέρβια καταλήφθηκαν από τους Βούλγαρους

Ιστορικό Παραμύθι Η Πολιορκία των Σερβίων από τον Ιωάννη Καντακουζινό

H Αγία Θεοδώρα των Σερβίων-Σαν παραμύθι

Λευτεριά με χρώμα κόκκινο ή Η απελευθέρωση της πόλης των Σερβίων